برای مشاهده نتایج کلید Enter و برای خروج کلید Esc را بفشارید.

تکنیک‌های قصه‌گویی خلاق

قصه‌گویی، هنر ایجاد رابطه مفید و موثر با مخاطب است. در مقاله با عنوان «قصه‌گویی چطور می‌تواند بر روی تربیت فرزندان در عصر مدرن تاثیر مثبت بگذارد؟» اهمیت و تاثیر این هنر در آموزش غیرمستقیم فرزندان مورد بررسی قرار گرفت. همچنین در مقاله دیگر با عنوان «نکات اساسی قصه‌گویی برای کودکان» درباره بایدها و نبایدها در انتخاب قصه و روش‌های صحیح قصه‌گویی برای دست‌یافتن به یک ارتباط درست و ثمربخش بیان شد. اما جذابیت و گیرایی قصه‌گویی علاوه بر انتخاب صحیح قصه و اصول قصه‌گویی به عوامل دیگری نیز بستگی دارد. از این عوامل در اصطلاح به عنوان «ابزار» یا تکنیک‌های قصه‌گویی خلاق نام برده می‌شود. چنانکه در فرهنگ قصه‌گویی، قصه‌گویی به دو بخش عمده تقسیم می‌شود: قصه‌گویی بدون ابزار و قصه‌گویی با ابزار.

طبق تعاریف مشهور قصه‌گویی، اولین و مهم‌ترین ابزار در قصه‌گویی انتخاب قصه و بعد از آن لحن و توانایی بیان قصه‌گوست. اما در گروه‌بندی مذکور منظور ما از ابزار، وسایل کمکی است که به فضای قصه‌گویی تنوع بخشیده و این فعالیت را پویاتر و جذاب‌تر می‌نماید. ابزار چه عروسکی کوچک باشد چه تصویر بریده‌ای از کتاب یا مداد شمعی‌های رنگی که با آن هم‌زمان با قصه‌گویی تصاویر آن را بکشیم، به جلب توجه و تمرکز فرزندمان کمک می‌کند و قصه‌گویی را از حالت یک‌نواخت و منفعل بیرون می‌آورد.

اینکه شما از چه ابزاری برای جذاب‌تر کردن قصه‌تان استفاده کنید کاملا به ذوق هنری و خلاقیت شما بستگی دارد؛ اما در این مقاله می‌خواهیم پیشنهادهایی را ارائه دهیم که عموما توسط افراد حرفه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد. این پیشنهادها می‌توانند به ایده‌های متفاوت و حتی بهتری منتهی شوند.

استفاده از عروسک و تکنیک‌های خلاقانه قصه‌گویی

استفاده از ابزار عروسک نمایشی برای قصه‌گویی

عروسک نمایشی یا حتی یکی از عروسک‌های بازی فرزندتان می‌تواند ابزاری جذاب برای قصه‌گویی باشد. این عروسک به ۳ شیوه می‌تواند در قصه‌گویی به شما کمک کند:

۱- شکل و شمایل عروسک ربطی به محتوای قصه نداشته باشد و صرفا راوی داستان باشد. در این حالت شما از زبان عروسک، قصه را برای کودک تعریف می‌کنید. در سنین زیر ۶ سال که کودک از جاندارپنداری اشیاء لذت می‌برد، شنیدن قصه از زبان عروسک برای او بسیار جذاب است.

۲- عروسک یکی از شخصیت‌های قصه است. مثلا یک عروسک بزغاله در قصه شنگول و منگول نقش حبه انگور یا بزبزقندی را دارد و وقتی داستان به بخش مربوط به او رسید، در قصه‌گویی شرکت می‌کند. به یاد داشته باشید که در این حالت، باید قبل از آغاز قصه، شخصیت عروسک به خوبی به کودک معرفی شود و در جریان قصه‌گویی هم عروسک شرکت فعال داشته باشد.

۳- عروسک شخصیت اصلی داستان است. در این حالت بعد از معرفی عروسک ماجرای او را برای کودک تعریف می‌کنیم و عروسک صحنه‌های قصه را بازی می‌کند. در واقع ما قصه‌ای را بصورت نمایش عروسکی برای کودک اجرا می‌کنیم.

در این سه حالت که ابزار قصه‌گویی ما عروسک است، اگر کودک دوست داشت که عروسک را تکان دهد یا به جای او حرف بزند، از پیشنهادش استقبال کنید؛ در به یاد آوردن دیالوگ‌های عروسک کمکش کنید و او را در خط سیر داستان نگه دارید. در عین‌ حال به او اجازه دهید که از تخیل خود برای اجرای صحنه‌ها یا به زبان آوردن دیالوگ‌ها بهره ببرد. این کار علاوه بر بالا بردن خلاقیت و اعتماد به نفس در کودک، به او در یادگیری مهارت‌های زبانی کمک می‌کند.

استفاده از ابزار عروسک کاغذی برای قصه‌گویی

ساخت و استفاده از عروسک کاغذی یا مقوایی برای یک یا دو شخصیت از شخصیت‌های قصه علاوه بر اینکه بر جذابیت قصه‌گویی می‌افزاید، اگر با همراهی کودک انجام گیرد، به بالا رفتن مهارت استفاده از ابزار و افزایش خلاقیت او نیز یاری می‌رساند. شما می‌توانید با چند تکه کاغذ رنگی و مقوای بلا استفاده دور ریز یک کارگاه کوچک عروسک‌سازی با فرزندتان داشته باشید و در حین ساخت عروسک، داستانی را که در ذهن دارید برای او تعریف کنید. از این به بعد داستان شما یک عروسک آماده دارد که کودک‌تان مشتاق است بارها قصه او را از زبان شما بشنود یا قصه آن را برای شما بازگو کند.

استفاده از تصاویر و تکنیک‌های خلاقانه قصه‌گویی

بریدن و چسباندن شخصیت‌های کتاب قصه

در این روش، شخصیت‌های داستان را از کتاب بریده و جدا می‌کنیم. بعد در حین قصه‌گویی با پیش رفتن داستان، آن ها را روی مقوا یا وایت‌برد کودک می‌چسبانیم. در انتها تصویر کاملی از داستان خواهیم داشت. مثلا در قصه شلغم با برکت پیرمرد، پیرزن، نوه، سگ، گربه و موش را که از کتاب بریده‌ایم به ترتیب وارد صفحه می‌کنیم و در پایان، همگی با هم می‌توانند شلغم را از خاک خارج کنند. دیدن تصویرهای کتاب به صورت مجزا و نیز تکمیل قدم به قدم آن همراه با پیش بردن داستان، جذابیت قصه‌گویی را برای کودک بیش‌تر می‌کند و درک سیر خط داستان را برای او راحت‌تر می‌کند.

طومار تصاویر قصه‌گویی

در این روش از قصه‌گویی، تصاویر قصه را به صورت متناوب و مرتب به دنبال هم چسبانده و یک طومار به دست می‌آوریم. همزمان با قصه‌گویی بخشی از طومار را باز می‌کنیم و تصویر آن قسمت از داستان برای کودک آشکار می‌شود. در انتهای قصه، کودک تمام داستان را در برابر دید خود دارد. این روش از قصه‌گویی هم مفهوم توالی حوادث را به کودک آموزش داده و هیجان و جذابیت دنبال کردن داستان را برای او بیشتر می‌کند.

تکنیک فلش کارت تصویری برای قصه‌گویی

در مرحله بعدی از قصه‌گویی با ابزار می‌توانید تصاویر کتاب‌های مستعمل را جدا کرده، روی مقوا بچسبانید و کارت کتاب درست کنید. با کمک این کارت‌ها قصه بگویید و تصویر هر قسمت را به کودک نشان دهید. در انتها کارت‌ها را در اختیار کودک قرار دهید تا طبق اتفاقات داستان مرتب کند. این کار علاوه بر اینکه برای کودک جذاب است، به بالا رفتن قدرت حافظه و تمرکز او نیز کمک می‌کند. می‌توانید در مراحل بعد، از کودک بخواهید که داستان را برای شما تعریف کند. تعریف قصه با کمک کارت تصویری توسط کودک می‌تواند در بالا رفتن مهارت بیان و افزایش اعتماد به‌نفس کودک موثر باشد. بعنوان یک بازی تقویت حافظه می‌توانید کارت‌های تصویری دو یا سه کتاب را – بسته به سن و توانایی کودک – با هم مخلوط کنید و از کودک بخواهید تا کارت‌های مخصوص هر داستان را از هم جدا کند. همچنین می‌توانید از بین کارت‌های چند کتاب، چند کارت را بصورت اتفاقی جدا کرده و با کمک کودک، قصه‌ای جدید برای کارت‌های جدا شده بسازید. این بازی به بالا رفتن قدرت تخیل کودک کمک کرده و او را به سمت خلاقیت در داستان‌پردازی سوق می‌دهد.

تکنیک قصه نقاشی

با استفاده از یک ورق کاغذ و مداد یا پاستل رنگی، یا استفاده از وایت‌برد کودک و ماژیک، هم‌زمان با تعریف کردن قصه، تصاویری مربوط با آن نقاشی کنید. همینطور که قصه به پیش می رود تصویر را کامل‌تر کنید. می توانید در پایان قصه از کودک در تکمیل تصویر کمک بگیرید. اما بهتر است در طول قصه‌گویی، کودک فقط شنونده و بیننده باشد. این نکته به او کمک می کند که علاوه بر پذیرش حریم قصه، بتواند قدرت توجه و تمرکز خود را نیز بالا ببرد. برای محقق شدن این امر، باید قبل از آغاز قصه‌گویی، جایگاه‌ها و حریم‌ها در طول قصه به خوبی برای کودک مشخص شده باشد و با او قرار بگذاریم که تا آخر قصه، در قصه یا نقاشی دخالتی نکند. پذیرش این محدودیت می‌تواند تمرین خوبی برای تربیت کودک در جهت احترام به قوانین نیز باشد.

روش‌های بسیار زیادی برای تبدیل قصه‌گویی به فعالیتی جذاب، متفاوت ومتنوع وجود دارد. ساختن ماسک صورت شخصیت اصلی داستان، ساختن طرح‌هایی از حیوانات و استفاده از آن‌ها در قصه‌گویی، طراحی کردن صفحه‌ای از اتفاقات داستان – درست مثل پرده نقالی – و بهره‌بردن از آن در قصه‌گویی، کشیدن شخصیت مثبت و منفی داستان در دو طرف کاغذ، و …

قطعا روش‌های بسیار بیشتری هم در ذهن شماست! می‌توانید با کمی خلاقیت، روش‌های جذابی برای تنوع بخشیدن به قصه‌گویی‌تان خلق کنید. می‌توانید با کمی جسارت، تلفیقی از روش‌های گفته شده را بسازید یا با تغییراتی در آن‌ها روشی جدید به‌دست آورید. باید بدانید که ساختن لحظاتی مفید و موثر با فرزندتان، ارزش صرف کردن این مقدار از وقت و فکر و انرژی را دارد و قطعا آموزش‌هایی که به این طریق با شیرینی و شادی به فرزندتان منتقل می‌کنید، از طریق هیچ کلاس آموزشی و تکلیف و … به این خوبی در اختیار او قرار نمی‌گیرد و در ذهنش حک نمی‌شود.

 

درباره نویسنده:

رزا عطایی، کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی، مربی فرهنگی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، برگزیده کشوری دوره‌های مختلف جشنواره‌های قصه‌گویی، مدرس قصه‌گویی و دوره‌های پرورش خلاقیت و بازی درمانی و نیز مربی کودکان با نیاز‌های ویژه است.