برای مشاهده نتایج کلید Enter و برای خروج کلید Esc را بفشارید.

روانشناسی افراد مرموز: ویژگی و خصوصیات افراد ترسناک و خوفناک

علم روانشناسی موارد بسیاری را شناسایی کرده‌اند که باعث تشویق و نگرانی ما می‌شوند؛ ازجمله: خنده ناگهانی، پوست رنگ‌پریده، موهای ژولیده. اما به گفته دکتر روان‌شناس جولیا شاو، قضاوت ما انسان‌ها در مورد ارزیابی اینکه به چه کسی باید اعتماد کنیم، ضعیف و غیرقابل اتکا است. دلایل زیادی باعث می‌شوند افراد در نظر ما مرموز و خوفناک به نظر برسد.

ما برای توصیف افرادی ناشناس گاها از عبارات و صفت‌های منفی استفاده می‌کنیم.

  • آن مرد خوفناک است.
  • چه آدم مرموز و عجیبی!
  • از دیدن او زهره‌ترک می‌شوم.

اما باید لحظه‌ای تامل کرد و پرسید که ترسناک بودن واقعا به چه معنی است؟ آیا مردم می‌دانند که چه زمانی ترسناک و مرموز می‌شوند؟ خود شما چطور؟ آیا فرد ترسناکی هستید؟

تا همین اواخر هیچ شاخه‌ای از علم و حتی روانشناسی برای کمک به درک ما از افراد مرموز و ترسناک وجود نداشت. در سال ۲۰۱۶، پرفسور فرانسیس مک آندرو و سارا کوهنکه از کالج ناکس ایالت ایلینویز اولین مطالعه تجربی را در مورد این موضوع منتشر کردند. این دو محقق قصد داشتند تعریفی روشن برای این مفهوم مبهم ارائه کنند. به گفته آن‌ها «زهره‌ترک شدن» نتیجه عملکرد سیستم آشکارساز بدن ما است. وظیفه این آشکارساز اعلام هشدار در مواقعی است که مشکلی وجود دارد. این سیستم با القای حس ناخوشایند یا حس سردرگمی یا صرفا مورمور شدن به ما اعلام هشدار می‌کند.

اما اگر واکنش زهره‌ترک شدن یک آشکارساز خطر باشد، در چه موردی هشدار می‌دهد؟

برای فهم آنچه مردم از آن به‌عنوان «خوفناک» یاد می‌کنند، پرفسور مک آندرو و کوهنکه از ۱۳۴۱ داوطلب خواستند تا این سناریو را در نظر بگیرند: تصور کنید دوست صمیمی و مورد اعتماد شما برای اولین بار کسی را ملاقات کرده و در توصیف آن فرد به شما می‌گوید که فلانی آدم ترسناکی است. در ادامه از شرکت‌کنندگان درخواست شد تا به ۴۴ الگوی رفتاری یا خصوصیات جسمانی احتمالی آن فرد هراس‌انگیز امتیاز دهند.

خصوصیات آدم عجیب غریب و ترسناک

ویژگی افرد عجیب، مرموز و ترسناک

جالب اینجاست که تقریبا به اظهار همه (۹۵.۳ درصد) شرکت‌کنندگان، احتمال اینکه مردان خوفناک باشند بیشتر از زنان است. داوطلبان موارد زیر را به‌عنوان محتمل‌ترین ویژگی‌های یک شخص ترسناک ارزیابی کردند:

۱. شخص بافاصله خیلی نزدیک به دوست شما ایستاده بود.

۲. شخص موهای چرب داشت.

۳. شخص لبخند عجیب‌وغریب داشت.

۴. فرد چشم‌های وزغی و محدب داشت.

۵. فرد انگشتان بلندی داشت.

۶. فرد موهای نامرتب و ژولیده‌ای داشت.

۷. پوست فرد بسیار رنگ‌پریده بود.

۸. زیر چشم فرد گود و افتادگی داشت.

۹. نحوه لباس پوشیدن فرد عجیب غریب بود.

۱۰. شخص مرتبا لب‌های خود را لیس می‌زند.

۱۱. شخص لباس‌های کثیفی پوشیده بود.

۱۲. شخص به شکل غیرقابل‌پیش‌بینی می‌خندیده است.

۱۳. حرف‌های فرد به‌قدری ناخوشایند بود که دوستم مجبور شد به طرز بی‌ادبانه‌ای به مکالمه پایان دهد.

۱۴. شخص به‌صورت مداوم مکالمه را به سمت یک موضوع خاص هدایت می‌کرده است.

ویژگی‌های بسیار زیاد دیگری در ارتباط با خوفناک بودن یک فرد وجود دارد. ازجمله این موارد عبارت‌اند از: بسیار لاغر و نزار بودن، نگاه نکردن در چشمان دوستتان، از دوستتان بخواهد که از او عکس بگیرد، ورانداز کردن دوستتان قبل از آغاز تعامل، فضولی کردن و پرسیدن جزئیات زندگی شخصی دوستتان، بیمار ذهنی بودن، صحبت کردن در مورد جزئیات زندگی شخصی خود، ابراز نامناسب احساسات، سنش از سن دوست شما بیشتر باشد و کشاندن مکالمه به سمت موضوع سکس.

مشاغل ترسناک و مرموز

شغل‌های خاصی حس خوف و وحشت را در وجود افراد برمی‌انگیزند. طبق نظر شرکت‌کنندگان ترسناک‌ترین مشاغل به ترتیب افزایش درجه خوف عبارت‌اند از: دلقک، تاکسیدرمیست، صاحب فروشگاه وسایل جنسی و مسئول تشییع‌جنازه و کفن‌ودفن میت. اما کدام شغل کمترین میزان ترسناک بودن را دارد؟

خوفناک شدن شاید واکنش ما در مواجهه با موقعیتی ناشناخته باشد که نمی‌دانیم باید از آن بترسیم یا نه.

چرا برخی افراد رفتار عجیب و مرموز دارند؟

علاوه بر تمامی این عوامل، اعتقاد اغلب مردم بر این است که افراد هراس‌انگیز، از وجود چنین حالتی در خود بی‌اطلاع هستند. درواقع طبق نتایج تحقیق مذکور به اعتقاد ۵۹.۴ درصد از شرکت‌کنندگان، افراد خوف انگیز خودشان نمی‌دادند که ترسناک هستند. همچنین اغلب افراد عقیده دارند که افراد رعب‌انگیز توان تغییر این خصوصیت را در رفتار خود ندارند. به‌عبارت‌دیگر باور مردم بر این است که خصوصیت خوفناک بودن فرد دست خودش نیست و جزوی از ذات آن شخص است.

به‌طورکلی، هراس‌انگیز بودن افراد را می‌توان به سه عامل اصلی منتسب کرد:

  1. اول اینکه آن‌ها سبب برانگیخته شدن واکنش ترس و اضطراب در ما می‌شوند؛
  2. دوم خوفناک بودن افراد به‌عنوان بخشی از شخصیت آن‌ها تلقی می‌شود و نه صرفا رفتاری که از آن اشخاص سر می‌زند؛
  3. و سوم اینکه از رفتار این افراد چنین برداشت می‌شود که گویا ازنظر جنسی به ما تمایل دارند.

نویسندگان مقاله چنین توضیح می‌دهند: «اگرچه رفتار این افراد تهدید واقعی برای ما نباشد؛ اما افرادی که دارای الگوهای رفتاری غیرکلامی غیرمعمول، واکنش‌های عاطفی عجیب‌وغریب یا خصوصیات فیزیکی خارج از عرفی دارند و رفتاری غیرقابل‌پیش‌بینی از خود نشان می‌دهند، سبب فعال شدن آشکارساز خوف درونی ما می‌شوند. فعال شدن این آشکارساز باعث می‌شود هنگامی که در تلاش برای بررسی سوال وجود یا عدم وجود خطر واقعی از سوی این فرد هستیم، بیشتر حواسمان را جمع کنیم و گوش‌به‌زنگ باشیم. به‌عبارت‌دیگر برانگیخته شدن احساس رعب و خوف، احتمالا واکنشی درونی در مواجهه با موقعیتی مبهم است که ما نمی‌دانیم در مواجهه با آن باید بترسیم یا خیر!»

قضاوت در مورد دیگران در عرض کسری از ثانیه

اما آیا صرفا در طی یک برخورد کوتاه با شخص، می‌توان گفت که آن فرد قابل‌اعتماد است یا قصد آسیب رساندن به ما را دارد؟ اصولا ما انسان‌ها در عرض ۳۹ میلی‌ثانیه پس از دیدن چهره یک فرد، در مورد قابل‌اعتماد بودن یا نبودن آن فرد قضاوت می‌کنیم. یکی از مطالعات موردعلاقه من، تحقیقی کوچک با عنوان «آیا می‌توان از چهره افراد به‌طور دقیق در مورد شخصیت آن‌ها قضاوت کرد؟» است. در طی این تحقیق که توسط دکتر استفن پورتر و همکارانش در دانشگاه دالهاوس کانادا انجام شده است از شرکت‌کنندگان خواسته شد که ۳۴ عکس از چهره مردهای بالغ را ازنظر اعتمادبه‌نفس، مهربانی و پرخاشگری ارزیابی کنند. در این تحقیق نیمی از عکس‌ها منتسب به افراد قابل‌اعتماد و نیمی دیگر از افراد غیرقابل‌اعتماد بوده و عکس‌های هر دو گروه ازنظر نوع مدل ریش، نوع قیافه و قومیت همسان بودند.

تمام عکس‌های استفاده‌شده در تحقیق دارای هویت حقیقی و بدون دست‌کاری کامپیوتری بودند. افراد قابل‌اطمینان در عکس‌ها شامل برندگان جایزه صلح نوبل یا افراد دارای نشان افتخار کانادا برای فعالیت‌های بشردوستانه و صلح‌طلبانه بودند. در مقابل افراد غیرقابل‌اعتماد از میان بدترین افراد تحت تعقیب آمریکا انتخاب شده بودند که همه آن‌ها به دلیل جنایات بسیار جدی از دست قانون گریخته بودند. به نوشته محققان در یک اتفاقی بسیار بعید هیچ‌کدام از شرکت کنندگان چهره هیچ‌یک از افراد تحت تعقیب یا دیگر برندگان جایزه‌های صلح نوبل را شناسایی نکردند.

ارتباط جذابیت ظاهری و چهره با میزان اعتماد‌پذیری

در این آزمایش، عملکرد شرکت‌کنندگان در تشخیص میزان اعتمادپذیری افراد خوب نبود و اگر برای ارزیابی در مورد افراد از یک سکه استفاده می‌کردند، شانس بیشتری برای تشخیص جواب‌های صحیح داشتند. داوطلبان تنها در ۴۹ درصد مواقع توانستند چهره جرمان تحت تعقیب را غیرقابل‌اعتماد ارزیابی کنند. اما عملکرد داوطلبان در مورد ارزیابی چهره برندگان جایزه نوبل کمی بهتر بودند و در ۶۳ درصد مواقع توانستند ارزیابی درستی از چهره این افراد داشته باشند. نویسندگان نتیجه گرفتند که افراد برای قضاوت در مورد میزان اعتمادپذیری افراد، به دنبال نشانه‌های مهربانی یا پرخاشگری در چهره آن اشخاص بودند.

نتایج مقاله جدید سال ۲۰۱۷ نیز در تایید مقاله اصلی قبلی، نشان داد که به باور اغلب مردم، یک فرد ترسناک و مرموز عموما یک مرد لاغر و قدبلند (دیلاق) است که بهداشت شخصی‌اش را رعایت نمی‌کند و رفتارهای ناهنجار و عجیبی از خود به نمایش می‌گذارد. در ادامه محققان کانادایی از آن ۱۵ عکس متعلق به برندگان جایزه صلح نوبل برای درک مفهوم اعتمادپذیری استفاده کردند. یکی از فاکتورهای مهم در مورد میزان اعتماد‌پذیری جذابیت ظاهری است. افرادی که دارای چهره‌ای جذاب هستند، فارغ از اینکه برنده جایزه نوبل باشند یا جنایتکار، از سوی داوطلبان به‌عنوان فردی قابل‌اعتماد در نظر گرفته شدند.

تعصب و سوگیری ذهنی: اثر هاله و اثر شیطانی

این آزمایش و نتایج آن مثالی در تایید نظریه «اثر هاله» است. اثر هاله یک سوگیری عمیق و تعصب ریشه‌دار ذهنی است که طبق آن پیش‌داوری ما در مورد افراد جذاب‌تر به‌گونه‌ای است که عموما آن‌ها را افرادی قابل‌اعتمادتر، با اراده‌تر، سالم‌تر و غیره می‌پنداریم. این سکه روی دیگری هم دارد که به آن «اثر شیطانی» گفته می‌شود. طبق این اثر، به باور ما افرادی که در یک مورد خاص خوشایند ما نیستند، احتمالا در دیگر موارد هم دلخواه ما نیستند.

بر اساس مطالعات دیگر، در حالت کلی احتمال اینکه افرادی که جذاب تلقی نمی‌شوند، شغل خوبی پیدا کنند یا مراقبت‌های بهداشتی مناسبی دریافت کنند، کمتر از دیگران است. در طی آزمایشی که من به همراه همکارانم در سال ۲۰۱۵ در دانشگاه بریتیش کلمبیا انجام دادیم، دریافتیم که در یک سناریوی دادگاه ساختگی، افراد غیر جذابی که غیرقابل‌اعتماد به نظر می‌رسند توسط هیات منصفه‌، با مقدار شواهد کم، محکوم شناخته شدند و حتی احتمال تبرئه شدن آن‌ها پس از ارائه مدارک مستدل مبنی بر بی‌گناه بودن، کم بود. در همین زمینه محققان دیگر نیز نتایجی مشابه یافته‌اند: داشتن چهره غیرقابل‌اعتماد، احتمال محکوم شدن افراد به مجازات سنگین‌تری مثل اعدام را بیشتر می‌کند.

چشم‌های مرموز و عجیب دلیل خوفناک و هراس انگیز بودن

چشم‌های عجیب و ترسناک مهمترین ویژگی افراد مرموز

هنگام ارزیابی میزان عجیب غریب بودن فرد، یک ویژگی خاص در چهره وجود دارد که بیشتر روی آن متمرکز می‌شویم. طبق مطالعه صورت گرفته توسط پرفسور مک آندرو و کوهنکه، به اذعان ۸۰ درصد از شرکت‌کنندگان تمام ترسناک بودن یک شخص به چشم‌های آن فرد مربوط می‌شود. (در همین راستا مقاله «اسرار پنهان تماس چشمی: از برانگیختگی جنسی تا عشق و فریب» را مطالعه کنید.) محققان به این نتیجه رسیدند که:

«تعاریفی که از خوفناک بودن ارائه می‌شود بیشتر حول موضوع تفاوت‌های فردی می‌چرخد.»

فقدان جذابیت ظاهری یا داشتن قیافه عجیب و مرموز، ممکن است مربوط به مشکلاتی ژنتیکی باشد که از بدو تولد گریبان گیر فرد است، یا به علت آسیب‌دیدگی در اثر سانحه و یا از اثر جراحی‌های غیراصولی به وجود آمده باشد. نکته مهم این است که اغلب ما با میل خودمان دست به انتخاب چهره‌ای ترسناک برای خود نمی‌زنیم. به‌رغم تمامی این تفاسیر همه می‌دانیم که انسان‌ها مدت‌های مدیدی است که از افرادی که چهره متفاوتی دارند سوءاستفاده می‌کنند و با آن‌ها بدرفتاری می‌کنند. سوال مهم این است که چرا این اتفاق می‌افتد؟ یکی از موضوعات اساسی موردبحث تکامل شناسان این است که نقص‌های خلقت و عدم تقارن چهره می‌تواند نشانه‌ای بر وجود نقص و بیماری ژنتیکی باشد. ما به‌طور طبیعی از بیماری بیزاریم و از آن می‌گریزیم (گریزی که بخشی از بقای خود را مدیون آن هستیم). بنابراین تمایل و کشش ما به سمت افرادی خوش‌چهره و سالم است و از کسانی که ممکن است ما را آلوده کنند، دوری می‌کنیم. اگرچه این استدلال می‌تواند توضیحی برای اجتناب ما از این افراد باشد، اما دلیل رفتار بی‌رحمانه ما با آن‌ها را توضیح نمی‌دهد و توجیه نمی‌کند.

ظلم و رفتار غیر انسانی در مورد چهره‌های نازیبا

یکی از استدلال‌هایی که بی‌عدالتی و ظلم در حق این افراد را توضیح می‌دهد و به نظر من قانع‌کننده است، مربوط به ادراک ما از اجزای صورت است. طبق استدلالی که دکتر کاترینا فینچر و دو محقق دیگر در مقاله ۲۰۱۷ خود می‌کنند، آن شیوه‌ای که ما از آن برای درک چهره افراد استفاده می‌کنیم سبب می‌شود تا در چنین مواقعی رفتاری غیرانسانی با آن فرد داشته باشیم. توضیح اینکه اگر هیچ‌کدام از اجزای چهره‌ای که تحت نظر گرفته‌ایم خارج از عرف نباشد، ادراک ما سبب می‌شود همه اجزای صورت را به‌صورت یک‌چیز واحد و یکپارچه در نظر بگیریم و برایمان حالتی انسانی داشته باشد.

اما به‌محض اینکه چیزی غیرطبیعی در چهره فرد، توجه ما را جلب کند، ما ساختار چهره فرد را تجزیه می‌کنیم و در ادامه نیز کل وجود فرد را تجزیه و برانداز می‌کنیم. زمانی که نوعی از ناهنجاری مثلا چشمان غور، دماغ مضحک یا جوش بزرگی را در چهره کسی مشاهده کنیم، فرآیند مشاهده چهره آن فرد به‌عنوان یک چهره انسانی و یک‌چیز یکپارچه متوقف می‌شود. به گفته نویسندگان این امر سبب تحمیل آسیب‌های مختلف همانند مجازات شدید بر آن فرد می‌شود. ادراک ما می‌تواند با حقه زدن به ما، به داشتن دیدگاهی تحقیرآمیز به انسان‌ها منتهی شود.

حتی اگر برانگیخته شدن احساس خوف و هراس، نتیجه عملکرد سیستمی باشد که تلاش می‌کند ما را از گزند در امان نگه دارد، ظاهرا این سیستم تنظیمات درستی ندارد. ما برندگان جایزه نوبل را با مجرمان بدنام اشتباه می‌گیریم. علت اینکه دیگران را هراس‌انگیز می‌پنداریم این است که آن‌ها با معیارهای جذابیت ظاهری، سلامت روان، رفتار یا علائق ما تفاوت دارند. با تمام این تفاسیر، چگونه می‌توان با این معضل به مبارزه برخاست؟ در قدم اول باید آگاه بود که این اتفاق می‌تواند رخ دهد و در قدم بعدی اگر نسبت به کسی احساس خوف کردید، لحظه‌ای صبر کنید و بیندیشید. سپس قدم جلو بگذارید و با کسی که روی گردنش تاتوی به‌ظاهر عجیبی زده است گپ بزنید. زنی را استخدام کنید که روی صورتش آکنه دارد و به بچه‌ها بیاموزید که به فردی که دچار ناهنجاری چهره است، زل نزنند.

در همین راستا دعوت می‌کنیم ویدئویی با ارزش از سری مجموعه کنفرانس‌های TED با موضوع «به توصیه متخصص حافظه باید تبعیض و سوءاستفاده را گزارش کنید!» از خانم دکتر جولیا شاو را تماشا کنید.

 

منبع: تد

 

یادداشت مترجم:
اغلب نویسنده‌ها و فیلم‌ها با توجه به اهمیت آشکارساز خطر پنهان، با استفاده از المان خوفناک بودن یک کاراکتر بر جذابیت موضوع می‌افزایند. اگر به ژانر ماجراهای عجیب و خوفناک متافیزیکی علاقه‌مند باشید توصیه می‌کنیم دیدن سریال قلعه سنگی Castle Rock با بازی بی‌نظیر بیل اسکارشگورد را که بازی مرموز و خوفناکی از خود به نمایش می‌گذارد، از دست ندهید.