برای مشاهده نتایج کلید Enter و برای خروج کلید Esc را بفشارید.

علت فرسودگی شغلی و مشکلات سلامت جسم و روان ناشی از آن

شغل و حرفه یکی از ابعاد مهم هویتی هر فرد به شمار می‌رود. حیات انسان در جامعه وابسته به کار است و بسیاری از جنبه‌های وجودی انسان به‌واسطه فعالیت وی فعلیت می‌یابد. افراد از طریق کار کردن نه‌تنها به نیازهای مادی خود، بلکه بسیاری از خلاهای درونی و احتیاجات روانی‌شان را برطرف می‌سازند. در مقابل، همین کار می‌تواند منبعی برای بروز فشارهای روان‌شناختی نیز به شمار آید و این فشار می‌تواند اثرات مخرب بسیاری را در افراد شاغل به‌جا بگذارد که در اصطلاح به آن فرسودگی شغلی گفته می‌شود.

فرسودگی شغلی یکی از عمده‌ترین پیامدهای اجتناب‌ناپذیر استرس شغلی است. در بسیاری از محیط‌های کاری، عوامل متعددی به‌عنوان منابع فشارهای روانی (استرس) وجود دارند، از قبیل عامل‌های محیطی و فیزیکی (مثل سروصدا، ازدحام، دما، نور و صوت نامناسب)، عامل‌های انسانی (همچون تعارض با افراد دیگر)، عامل‌های سازمانی (نظیر تراکم کاری، سیاست‌گذاری نادرست و…) که چنانچه شخص قادر به مقابله مؤثر با آن‌ها نباشد، دستخوش عوارض متعدد جسمی، روانی و رفتاری متنوعی می‌شود، این در حالی است که طولانی شدن فشارهای روانی ممکن است موجب کاهش رضایتمندی از شغل و فرسودگى فرد شود که پیامد آن کسالت، بی‌تفاوتی، کاهش اثربخشی، خستگی، ناکامی و حتی دلسردی است. مفهوم فرسودگی شغلی از سه بعد تشکیل شده است: تحلیل عاطفی (خستگی جسمانی، اضطراب و بی‌خوابی)، مسخ شخصیت (پاسخ منفی به مراجعین) و احساس عدم موفقیت فردی (کاهش احساس شایستگی در انجام وظایف). هرچند فرسودگی شغلی در ابتدا علائم خود را تنها برای فرد فرسوده نمایان می‌سازد، به‌تدریج قادر است اطرافیان و ارباب‌رجوع را نیز تحت تأثیر پیامدهای مخرب خود قرار دهد.

دلایل فرسودگی شغلی و پیامدهای آن بر سلامت روح و جسم

دلایل فرسودگی شغلی

شخصیت

یکی از عوامل موثر بر بروز فرسودگی شغلی خصوصیات و ویژگی‌های شخصیتی و فردی کارکنان است به این صورت که افرادی که به میزان بالاتری دارای صفت شخصیتی ایده‌آل‌گرایی هستند، افراد دارای مسئولیت‌پذیری بالا، افراد دارای شخصیت سلطه‌طلب، افراد دارای تیپ شخصیتی A، افراد درون‌گرا و بالاخره افراد دارای خصوصیات وسواسی بیشتر از سایرین در معرض فرسودگی شغلی قرار دارند (برای آشنایی با تیپ‌های شخصتی مقاله «تست تیپ شخصیتی ۱۶ گانه بریگز مایرز» را مطالعه کنید). همچنین آن دسته از افرادی که در برقراری تعاملات بین فردی دچار مشکل بوده و قادر نیستند هیجان‌ها خود را به‌صورت مناسب ابراز کنند، زمینه را برای بروز فرسودگی شغلی در خود فراهم می‌کنند.

وضعیت تاهل

وضعیت تاهل نیز یکی دیگر از مواردی است که می‌تواند در بروز فرسودگی شغلی نقش داشته باشد. شواهد نشان می‌دهد که افراد متاهل به میزان پایین‌تری نسبت به افراد مجرد در معرض فرسودگی شغلی قرار دارند. محققان بر این باورند که افراد متاهل با دارا بودن شبکه حمایتی غنی‌تر و امکان بیشتر بهره‌مندی از حمایت همسران خود و اعضای خانواده به میزان کمتری در برابر فشارهای شغلی لطمه می‌بیند.

درماندگی آموخته‌شده

آن دسته از افرادی که علی‌رغم تلاش‌های مداوم خود قادر به جلب تایید همکاران و رئیس خود نباشند و یا احساس کنند نحوه عملکرد آن‌ها تاثیری بر تغییر شرایط ندارد، به‌مرور دچار احساس درماندگی خواهند شد که ایشان را نسبت به تنش‌های شغلی آسیب‌پذیر می‌سازد و درنهایت بروز فرسودگی را تسریع می‌کند.

فقدان کنترل

چنانچه فرد در موقعیت شغلی خود نسبت به مسئولیت‌هایی که به او واگذار می‌شود و یا حتی نسبت به محیطی که در آن فعالیت می‌کند به این باور برسد که سهم چندان در تعیین جایگاه، موقعیت و مسئولیت خود ندارد، به‌مرور به‌واسطه تلاش‌های بی‌تاثیر خود دچار احساس فرسودگی خواهد شد.

تاثیر بی‌علاقگی نسبت به محیط کار، همکاران و کارفرما در فرسودگی شغلی

بی‌علاقگی نسبت به محیط کار، همکاران و کارفرما

متاسفانه کم نیستند افرادی که صرفا به خاطر امرارمعاش و عدم دسترسی به شغل موردعلاقه خود وارد محیط شغلی‌ای می‌شوند که هیچ‌گاه برای آن برنامه‌ریزی نکرده بودند، لذا به مدت‌زمان بیشتری برای سازگار شدن با آن موقعیت احتیاج دارند که عدم جلب رضایت خاطر این افراد در دوره سازگاری می‌تواند در آینده‌ای نزدیک منجر به بروز فرسودگی شغلی شود.

کار یکنواخت

این مسئله به‌خصوص می‌تواند برای آن گروه از افرادی که دارای تیپ‌های شخصیتی هیجان‌طلب و برون‌گرا هستند، مشکل‌ساز باشد. این دسته از افراد تمایل دارند که در کار خود نوآوری و تنوع ایجاد کنند اما حضور در کارهای یکنواخت با سرکوبی چنین تمایلاتی زمینه را برای فرسودگی این گروه از افراد فراهم می‌کند.

کم یا زیاد بودن حجم کاری نسبت به توانایی فرد

افراد با توانمندی بالا درصورتی‌که به‌طور مداوم در معرض کارهای ساده و یکنواخت قرار بگیرند به‌مرور نسبت به شغل خود دلسرد می‌شوند. در برابر این گروه، آن دسته از کارکنانی که مسئولیتی فراتر از ظرفیت خود دریافت می‌کنند نیز با احساس خستگی مفرط و ناتوانی در به انجام رساندن کارها مستعد فرسودگی شغلی خواهند بود، لذا بهتر است کارفرمایان هنگام تفویض مسئولیت به انتظارات و توانمندی‌های کارکنان توجه کافی داشته باشند.

مسائل و مشکلات خانوادگی و مالی

انجام فعالیت مفید و مثمر ثمر، مستلزم دارا بودن آسودگی خاطر از شرایط خانه و خانواده و اطمینان از کسب درآمد کافی و متناسب با فعالیت است، چنانچه هر یک از این موارد نادیده انگاشته شود به‌مرور انگیزه و عملکرد حرفه‌ای کاهش‌یافته درنهایت می‌تواند به فرسودگی شغلی ختم شود.

بیماری‌های جسمی و روانی

طبیعتا برای استفاده از حداکثر توانمندی حرفه‌ای، وجود سلامت جسمانی و روان‌شناختی از بدیهیات محسوب می‌شود. ایجاد امکان بهره‌گیری افراد از خدمات بهداشتی و درمانی مناسب می‌تواند ضمن افزایش کیفیت عملکرد مانع از بروز فرسودگی شغلی گردد.

روش‌های درمان و مقابله با فرسودگی شغلی

روش‌های مقابله با فرسودگی شغلی

بهبود فضای کسب و کار توسط کارفرما

مقابله با فرسودگی شغلی تلاش کارمندان و کارفرمایان را می‌طلبد. بدین منظور بهتر است کارفرمایان پیش از به کار گماردن کارمندان قابلیت‌ها و توانایی‌های آن‌ها را چه به لحاظ روان‌شناختی و چه ازنظر فیزیکی مورد ارزیابی قرار دهند. همچنین کارفرمایان می‌توانند با بهبود محیط کاری (چه به لحاظ ظاهری و چه به لحاظ ارتباطات بین فردی) زمینه را برای ایجاد آرامش خاطر کارمندان فراهم سازند. عدالت کارفرما و روشن ساختن وظایف هر یک از کارمندان توسط کارفرما می‌توانند با ایجاد قوت قلب و شفافیت حرفه‌ای در بین کارمندان مانع از احساس فرسودگی گردد. کارفرمایان می‌توانند با ایجاد تنوع در محیط کاری از طریق ایجاد جوی شاد و بانشاط، محیط کار را به فضایی دل‌چسب تبدیل کنند. در نظر گرفتن امتیاز برای افرادی که به‌ سلامت روحی و جسمانی خود توجه دارند می‌تواند برای آن دسته از کارمندانی که بیش‌ازحد خود را در وظایف شغلی غرق کرده و به‌مرور بهره‌وری حرفه‌ای خود را از دست می‌دهند، انگیزه خوبی باشد.

برنامه‌ریزی و مراقبت کارمندان از خود

سهم خود کارمندان نیز در رفع فرسودگی شغلی انکارناپذیر است. کارمندان می‌توانند با رعایت مواردی ساده تا پایان بازنشستگی خود بهترین عملکرد لازم را در حیطه شغلی داشته باشند. استراحت‌های کوتاه بین کار، عدم مصرف دخانیات، مواد مخدر و داروهای آمفتامین، صرف زمان کافی با اعضای خانواده، ورزش و چکاب‌های مرتب، استفاده از مرخصی‌های موجود، خواب و استراحت کافی، بهره‌گیری از خدمات روان‌شناختی و مشاوره‌ای در صورت نیاز، برقراری تعامل سازنده با سایر همکاران، برنامه‌ریزی مناسب و مجزا برای زندگی شخصی و شغلی، بهره‌گیری از حمایت اطرافیان ازجمله مواردی هستند که می‌توانند به‌سلامت جسمی و روان‌شناختی کارمندان کمک کرده و مانع بروز فرسودگی شغلی گردند.

درمان پزشکی مشکلات ناشی از فرسودگی شغلی

چنانچه فرد به این نتیجه رسیده است که هم‌اکنون دچار فرسودگی شغلی شده، لازم است نسبت به رفع و درمان آن اقدام نماید، چراکه گذر زمان و عود این فرسودگی می‌تواند آسیب‌های جسمانی و روان‌شناختی جبران‌ناپذیری به فرد و اطرافیان او تحمیل نماید. بروز افسردگی، اختلال اضطراب، مشکلات خواب (بی‌خوابی)، بی‌انگیزگی و اهمال‌کاری، اخراج از شغل، آسیب‌های شناختی (مانند، ضعف در حافظه، تمرکز و پردازش) ازجمله پیامدهای شایع فرسودگی شغلی هستند که در صورت عدم درمان، زندگی فردی و اجتماعی کارمندان را تحت تاثیر قرار می‌دهند.

 

درباره نویسنده:

افسانه جوربنیان (کاندیدای دکتری تخصصی روان‌شناسی – عضو سازمان نظام روان‌شناسی) روان‌شناس مرکز مشاوره و خدمات روان‌شناختی تدبیر؛ ارائه دهنده خدمات روان‌شناختی، روان‌پزشکی، مشاوره و متدهای روز در عرصه علوم اعصاب در شهر تبریز است.