برای مشاهده نتایج کلید Enter و برای خروج کلید Esc را بفشارید.

کاربرد فلسفه کانت در جوامع مدرن

ایمانوئل کانت در سال ۱۷۲۴ در پروس متولد شد. فلسفه کانت در دوره روشنگری رونق گرفت. این دوره یک جنبش روشنفکری و فلسفی بود که در قرن ۱۸ میلادی سراسر اروپا را درنوردید. مولفه اصلی این جنبش افول تدریجی اعتقاد به دین و مذهب و درنتیجه رشد سکولاریسم بود.

کانت متوجه بسط و گسترش این پدیده در جامعه شد و برای اصلاح و علاج آن کوشید. قرن‌ها، دین تنها منبع هدایت و آموزش مردم بود که به آن‌ها راه و روش زیستن یک زندگی خوب و اخلاق مدار را آموزش می‌داد. با کاهش باورهای دینی، مردم از کجا می‌توانستند به چنین راهنمایی‌هایی دسترسی پیدا کنند؟ کانت سعی کرد به این سوال پاسخ دهد و نتیجه گرفت که مردم می‌توانند دین را با چیز دیگری جایگزین کنند: منطق.

کانت چنین فکر می‌کرد که اگر ما از استعدادهایی مانند هوش، منطق و نقد مسائل استفاده کنیم، قادر به تشخیص خوب از بد و درست از غلط خواهیم بود. در قرن ۲۱ و در جامعه‌ای که به‌طور فزاینده به سمت سکولار بودن پیش می‌رود، فلسفه کانت ارتباط عمیقی با عصر مدرن کنونی دارد. ما می‌توانیم ایده‌های کانت را در بسیاری از جنبه‌های زندگی خود و به‌خصوص در حوزه اخلاق اعمال کنیم.

فلسفه و اخلاق از دیدگاه کانت

فلسفه اخلاق کانت

فلسفه اخلاقی کانت نظریه‌ای مبنی بر اخلاق وظیفه‌گرا است. شاید اسم آن پیچیده‌تر از چیزی که واقعا هست به نظر برسد. اما به‌طور خلاصه نظریه‌ای است که اخلاقی بودن یک عمل را تعیین می‌کند. مبنای این نظریه آن است که عملی که انجام می‌شود باید ذاتا اخلاقی باشد و اخلاقی بودن آن بر اساس عواقب آن عمل موردسنجش قرار نمی‌گیرد. بنابراین آنچه شما انجام می‌دهید تعیین‌کننده اخلاقی بودن آن عمل است نه نتیجه آن عمل.

چه عملی اخلاقی محسوب می‌شود؟

جوابی که فلسفه کانت به ما می‌دهد استدلال است. انسان موجودی آزاد و آگاه است که فارغ از درست یا نادرست بودن یک عمل، توانایی استدلال کردن و تعقل داد. همه ما توانایی انجام این کار را داریم. کانت معتقد است که این امر نه‌تنها از شما فردی بهتر می‌سازد بلکه ارزشی را به جهان می‌افزاید.

در اغلب مواقع، ما باید بین وظیفه (مسئولیت نسبت به همنوعان) و آرزوهایمان (آنچه می‌خواهیم) یکی را انتخاب کنیم. عملی اخلاقی محسوب می‌شود که به روشی شجاعانه، شرافتمندانه و به همراه احترام صورت بگیرد. ما برای رسیدن به این هدف باید در برابر خواسته‌های خودخواهانه خود مقاومت کنیم. اما چگونه می‌توان تعیین کرد که کاری وظیفه یا مسئولیت ما هست؟ بدین منظور، کانت یک اصل به نام «امر مطلق» معرفی می‌کند تا به آن رجوع کرده و از آن پیروی کنیم.

نظریه امر مطلق کانت

امر مطلق اصطلاحی است که نخستین بار توسط کانت در اثری به نام «بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق» در سال ۱۷۸۵ مطرح شد و در یک جمله خلاصه آن را این‌گونه تعریف می‌کند:

«همواره باید طوری رفتار کرد که بتوان آن رفتار یا عمل را به‌عنوان الگو و قانون در مورد همه انسان‌ها به کار برد.»

می‌توان این اصطلاحات را با کلمات ساده‌تر و قابل‌فهم‌تر بیان کرد. در حقیقت کانت می‌گوید طوری با دیگران رفتار کنید که انتظار دارید دیگران با شما رفتار کنند. قانون طلایی کنفوسیوس نیز در همین مورد است. حتی عبارتی مشابه در کتاب مقدس آمده است: «همسایه‌ات را مانند خود دوست داشته باش!»

البته به‌تمامی جوانب این دیدگاه باید اندیشه کرد. اگر همه افراد به راه و روش من عمل کنند، چه اتفاقی برای جامعه خواهد افتاد؟ این اصل به ما می‌آموزد تا خود را از منافع شخصی‌مان جدا کنیم. در مواجهه با شرایط مختلف کاملا بی‌طرفانه وارد عمل شویم و خود را جای افراد دیگر بگذاریم.

امر مطلق یک اصل عقلایی و قاطعانه است که با پیروی از آن می‌توانیم بفهمیم که وظیفه ما چیست. درعین‌حال، ما باید از خواسته‌های بالقوه مخرب و خودخواهانه اجتناب کنیم. با درک این مفهوم می‌توانیم رفتار و عملکردی اخلاقی داشته باشیم که به همراه ازخودگذشتگی است و باعث می‌شود خودمان و جامعه در مسیر رشد و پیشرفت قرار بگیریم.

این آیین‌نامه رفتاری نیازمند تمرین قوه استدلال و منطق است. تنها در این صورت است که قادر به تشخیص کار درست از نادرست خواهیم بود. داشتن عقلانیت امری جدا ناشدنی از فلسفه کانت است.

ازنظر کانت، برای آنکه عملی منطقی باشد باید به روش اخلاقی انجام پذیرد. اگر همه به این اصل پایبند باشند، بدان معنی است که همه ما می‌توانیم در راستای اصول اخلاقی جهان‌شمولی قدم برداریم. این اصل نه‌تنها به نفع پیشرفت فرد که به نفع کل جامعه به‌عنوان یک کل است.

نمونه‌های استفاده از فلسفه کانت و امر مطلق

در جلسه کنکور

به تقلب فکر می‌کنید، چراکه اگر در این امتحان نمره خوبی بگیرید، جزو رتبه‌های برتر خواهید بود. ازآنجایی‌که شانس لو رفتن شما کم است بنابراین ازنظر شما تقلب کردن اشکالی ندارد.

ماجرا را از بعد دیگری ببینید: چه حسی پیدا می‌کنید اگر در جلسه کنکور قوانین را رعایت کنید و فردی دیگر با تقلب و به روش نادرست رتبه خوبی به دست آورد و شما نتوانید؟ مسلما عادلانه نیست. اگر همه در امتحان تقلب کنند چه؟ اگر این اتفاق بیفتد، افراد به شیوه‌ای نادرست به جایگاهی می‌رسند که شایستگی‌اش را ندارند. اتفاقی که متعاقبا می‌افتد آن است که مدارس و دانشگاه‌ها و کل جامعه به نهادهایی ناعادلانه و قانون‌گریز مبدل می‌شوند.

دروغ گفتن برای شرکت نکردن در مهمانی

چه حسی پیدا می‌کنید اگر بفهمید رفیقتان به شما دروغ گفته باشد؟ احساس ناامیدی و خیانت به شما دست خواهد داد. اگر تمام افراد شروع به دروغ گفتن به یکدیگر کنند، روابط میان فردی از هم می‌پاشد. نتیجه آن می‌شود که عوام و جامعه به‌کلی فاسد می‌شوند.

برداشتن پولی که در خیابان پیدا می‌کنید

ازآنجایی‌که مشکل مالی دارید پول‌ را در جیب خود می‌گذارید. صاحب پول متوجه افتادن آن و اینکه شما آن را برداشته‌اید نمی‌شود. بنابراین شما فکر می‌کنید برای او مشکل جدی پیش نیامده است. بااین‌حال اگر شما جای فردی بودید که پولش از جیبش افتاده است، مسلما انتظارتان این است که هر رهگذری که متوجه افتادن پول شما شود آن‌قدر نجابت داشته باشد که شما را صدا بزند و پول را به شما برگرداند. اگر همه افراد شروع به برداشتن چیزهایی کنند که مال آن‌ها نیست، جامعه به هرج‌ومرج کشیده می‌شود.

این سناریوها کاربرد اصل امر مطلق را در دنیای واقعی نشان می‌دهد. اینکه بتوانیم در مواجه با موقعیت‌های مختلف به‌صورت منطقی عمل کنیم، این امکان را به وجود می‌آورد که عملکردی اخلاقی داشته باشیم. صرف‌نظر از آمال و آرزوهای شخصی، استدلال و منطق ما را به سمت رفتارهای اخلاقی سوق می‌دهد. پایبندی به اصل امر مطلق به این معنی است که ما به‌جای رفتار بر اساس خواسته‌های خود، به وظایفی که در قبال دیگران و جامعه داریم، عمل می‌کنیم. ازاین‌رو عمل ما اخلاقی است.

فلسفه کانت برای اعتلای شخصیت افراد

فلسفه کانت به دلیل افزایش تعداد جوامع غیرمذهبی در دنیای امروز، از اهمیت برخوردار است. از آنجایی که چنین جوامعی فاقد یک مرجع قدرت مذهبی هستند و در نتیجه فاقد یک راهنما برای رعایت قوانین اخلاقی هستند. فلسفه کانت راه‌حلی برای این معضل ارائه می‌دهد.

به‌علاوه او به ما یادآوری می‌کند که ما موجوداتی باهوشیم که قادر به مقابله با سوال‌های دشوار زندگی هستیم و توانمندی آن را داریم که به افرادی درست‌کار و اصول‌گرا و اخلاق‌مدار مبدل شویم.

برای آشنایی بیشتر با نظریه‌ها و زندگی کانت ویدئوی آموزشی «فلسفه ایمانوئل کانت» را تماشا کنید.

 

منبع:

Why Kant’s Philosophy Is Extremely Relevant to Modern Society